Kristë T. Ramaj

JETA DHE VEPRIMTARIA E DON ZEF RAMAJT

Takimet tradicionale të Dom Mikel Tarabulluzit, të cilat po organizohen në Stubëll kanë peshën dhe vlerën e vet shkencore, kulturore, fetare, letrare etj., qëllimi i të cilave është që të bëjë hulumtime, gjurmime dhe studime në sferat e jetës të lartpërmendura pikërisht nga treva jonë dhe më gjërë.

Nisur nga përmbajtja dhe mënyra e organizimit të këtij manifestimi, secili prej tyre ka specifikat e veta në veçanti, por edhe ato të përbashkëta, e prej atyre të përbashkëta është se për çdo vit kemi ndriçuar nga një portret (figurë) kombëtare, i cili i jep peshën e vet këtij manifestimi. Kështu, vitin e parë filluam pikërisht me dom Mikel Tarabulluzin, duke vazhduar pasta me Idriz Seferin, Jak tarabulluzin, ndërsa këtë vit si figurë qendorre të këtij manifestimi zgjodhëm dom Zef Ramajn.

Dom Zef Ramaj u lind në Stubëll më 13 janar 1882 nga një familje e varfër fshatare. Pridnërit e tij babai Pali dhe e ëma Çila kishin 6 djem dhe dy vajza. Zefi ishte fëmija i pestë e tyre. Babë Pali për sigurimin e kafshatës së bukës fëmijëve të vet një pjesë bukur të madhe të tokës së papunuar, e cila kryesisht ishte me kaçuba e ferra, e ktheu në tokë pjellore.

Si fëmijë, në moshën 8 vjeçare, me pëlqimin e prindërve prifti i fshatit e mori Zefin dhe e dërgoi në Prizren ku dhe kreu shkollën fillore. Shkollën e mesme e kreu në Shkodër në Kolëgjin Ksaverian te Jezuitët (institucion ky i pari i lartë arsimor në mesin e shqiptarëve), ndërsa studimet teologjike i kreu në Vjënë, ku më 1904 bëhet meshtar.

Me punën e vet di meshtar filloi të shërbejë në Selanik për t'i kryer shërbimet e meshtarit ndër shqiptarët e besimit katolik që jetonin aty dhe në rrethinë. Pas pak kohe përcaktohet si famullitar në Shkup.

Para se të flasim për veprimtarinë dhe oersonalitetin e tij duhet të përkujtojmë atë se Dom Zefi lindi dhe jetoi në kohërt më të vështira të historisë së popullit shqiptar dhe të popujve të tjerë të ballkanit d.m.th. në vlugun më të madh të kryengritjeve shqiptare, në kohën e Shpalljes së Pavarësisë, në kohën e Luftrave ballkanike dhe në fillimin e Luftës së Parë Botërore, ë mu këto ngajrje bënë që edhe jeta e tij të pushojë në vlugun më të mirë dhe në hovin më të madh të punës së tij. Duke u bazuar në mëshirën e kohërave e besa edhe të njerëzve, edhe ato pak gjurmë që kishte lënë donZefi gjatë jetës dhe punës së vet u zhdukën. Përveç këtyre fati deshi që edhe Lufta e Dytë Botërore, respektivisht bombarbimi i Shkupit dhe tërmeti katastrofal i vitit 1963, respektivisht rrënimi i terësishëm i kishës bëri të veten që këto gjurmë dhe më tepër të humbin. Këtë e themi ngase menjëherë pas termetit familja është interesuar të hulumtojë dhe të dokumentojë diçka në këtë drejtim, por të gjitha ishin të kota. E vetmja dëshmi që mundëm të marrim ishin eshtrat e të ndjerit që nxorrëm nga varri, që ishin në kishën e rrënuar, ku dhe ka shërbyer si famullitar, si dhe pllaka përkujtimore e shkruar në gjuhën shqipe me alfabetin latin e me numra romakë. Tani eshtrat e të ndjerit dhe pllaka përkujtimore gjenden në varrezat e fshatit, në Stubëll, në oboorin e kishës.

Për jetën dhe veprën e tij kemi mledhur disa shënime nga dëshmitë e njerëzve të cilët ende janë gjallë që e kanë njohur dhe jetuar me të si dhe të tjerët që kanë dëgjuar për të.

Dile Ramaj e moshës 95 vjeçare, njëherit nxënëse e shkollës shqipe në Stubëll, ende gjallë thotë: "U kân nî burr i madhe, i shnosh e fort i hjeshem qe s'ke mujt shoqin me ja gjet n'shtat kazâ". Üërveç tjerash tregon se fort i ka dashur të afërmit e vet dhe është interesuar mjaft për ta e posaçerisht për vëllezërit e vet, për çka ka qenë edhe shembull për këto anë. Ka adhuruar fort muzikën dhe vallëzimin. Shumë bukur dinte t'i biente çiftelisë. Kur vinte nga Shkupi shpeshherë i ftonte në darkë (muhabet) priftin e Letnicës Don Pjetër Berishën (i Malisisë së Karadakut) dhe famullitarin e Stubllës Don Mikelin. Nga gëzimi dhe hareja shpeshherë gjuanin në shenjë me pushkë. Në këso muhabete shpesh ishin prezentë edhe mysafirët nga fshati Goden.

Age Bekajt, mbesa e don Zefit, i kujtohhet se ka udhëtuar disa herë me kalë me ipeshkvin e Shkupit për në Janjevë. Kur vinte nga Shkupi pothuaj gjithherë shkonte dhe e vizitonte motrën e vet në Binçë, dadën Mari. E di se ia tërhjek vërejtjën dhe i thoshte: "Motër kur të vij te ti kurrë mos shiqo për dritare se a jam un apo jo se ashtu nuk i ka hije sa duhet, por dikush tjetër mundet edhe të keqkuptoj". Kur qëndronte me bujtë, motra shkonte për t'ia laa larë këmbët siç ka qenë traditë te shqiptarët, (e posaçerisht e Malsisë së Karadakut), ndërsa ai kurrë nuk lejonte një punë të tillë dhe e kundërshtonte se këmbët e veta duhet t'i lajë secili vetëm. Gjathashtu edhe kjo flet për bukurinë e tij të rrallë. Është karakteristike se të gjithë bashkëbiseduesit që e kanë njohur dhe dëshuar për të kanë përmendur bukurinë dhe burrërinë e tij të pashoq.

Mark Lorenci, i moshës 88 vjeçare ende gjallë, thotë se shumë pak di për të saktësisht sepse ka qenë i ri kur ai ka jetuar, por e din se si meshtar në Shkup shumë iu ka ndihmuar ushtrisë së asaj kohe të cilët kanë qenë të sëmurë prej lëngimit në spitalin e Shkupit, dhe i ka përgatitur ata në momentet më të vështira, para vdekjes duke iu dhënë sakramentet e shenjta, rrëfyer, kunguar dhe vojisur, por jo vetëm të sëmurit por edhe të plagosurit e luftës pa dallime kombëtare.

Tush Ramaj, nip i don Zefit, i ka interesuar mjaft për të duke e pyetur mixhën (axhën) e tij, vëllaun e don Zefit, Kolën, i cili ishte vëllai më i madh dhe një kohë kanë jetuar së bashku në Shkup, bile edhe në momentet e vdekjes së don Zefit kanë qenë së bashku.

Përveç tjerash thotë se është interesuar mjaft për personat - fëmijët pa kujdesje prindërore, kështu që ka pasur të ashtuquajturat "Jetimoret" e veta dhe shkollat e veta ku i edukonte, vëshmbathte dhe ushqente fëmijët e mbetur bonjakë gjatë kohës së luftës, pa dallime kombëtare apo fetare. Don Zefi ka dashur që kisha të ndërtohet në mes të fshatit Stubëll, në pasurinë e patundshme të vëllëzërve të tij (në cilin vend edhe është ngritur, por ai nuk arriti asessi të dijë për këtë), për të mundur te arrië këtë qëllim, në anën tjetër të mos ua rrezikojë kafshatën e gojës vellezërve të vet, në Gjorgje Petroë të Shkupit ka caktuar vendin dhe kolalitetin për vendosjen e familjes-vëllezërve por nga vdekja e hershme këtë nuk mundi ta realizojë.

Gjatë kohës së tij, si famullitar në Shkup, shpeshherë ka hasur në kundërshtime me udhëheqësinë e pushtetit (dinastia e Karagjorgjëve), e problemi kryesor ka qenë hapja e rrugës nëpër oborrin e kishës që e krëkonte pushteit i asaj kohe. Ky nuk ka lejuar që të kryhej një projekt i tillë nga se kisha nuk kishte oborr të mjaftueshëm për nevojat e veta.

Si kusht kërkonte që më parë pushteit t'i sigurojë vendin për ngritjen e konakut të kishës. Në një rastë gjatë bisedimeve me npunësit e asaj kohe lidhur me këtë çështje nga presioni dhe hidhërimi bie tavolinës me grusht dhe tavolina theht.

Pasi nuk mund të pajtohej me pushteitn e kohës kurrsesi nuk dinte aspak të friksohej, Spinunazha serbe bëri që ta paguajë shërbëtorin e saj dhe ta helmojë me ushqim don Zefin. Kështu natëne festës së Kërshëndellave (Krishtlindjes) pasi që hëngrën darkë me vëllain e vet Kolën, e rrok një molisje dhe etje e madhe kështu pas një ore ndërroi ojetë-vdes. E kjo ndoshi pikërisht më 24. 12. 1914. Në vend se të bie kambana për meshë të festës së Krishtilindjes (festqë kjo më e madhe e bisimtarëve katolik) kambana bie për të vdekur. Varrimi i të ndjerit bëhet me një mënyrë madhështore, ditën e kërshëndellave, më 25. 12. 1914, në kishë aty ku ka shërbyer si famullitar, në moshën 32 vejçare.

Tushi tregon edhe këtë se kur kanë bërë tërheqjen e eshtrave prej Shkupit në Stubëll, vetë eshtrat e të ndjerit vërehen se ishte një burrë i madh, vigan që sot vështirë mund të gjendet një i tillë.

Në përfundim kishim për të thënë edhe këtë se, përkudnër torturave dhe internimeve që iu bënë popullit shqiptar të fshatrave Stubëll, Binçë, Terziaj dhe Vërnakollë, gjatë viteve 1846-1848 nga ana e Maliq (Gjinoll) Begut, populli i kësaj ane prapë se prapë ishte që ta mbrojë fenë dhe kombin, ta përtërijë shkrimin dhe leximin, repsketivisht ta përtërijë atë që trashëguan nga të parët e që njëherit e lanë me gjak. Këtë e dëshmon shëmbëlltyra e don Zef Ramajt si dhe e shumë figurave të tjera të kësaj anë që kanë qenë të dalluara gjatë kësaj kohe e gjer më sot, e për të cilat do të mësojmë viteve tjera për secilin veçe veç.

Sa i përket argjipekvisë së Shkupit, me seli në Prizren, po në këtë kohë veprimtaria e kishës ballafaqohet me vështërsi të mëdha mirëpo kleri katolik formohet kryesisht në Shkodër, dhe priftërinjtë veç veprimtarisë pastorale merren edhe me çështjen të arsimit. Kështu pranë famullive (Prizren, Gjakovë, Pejë, janjevë, Stubëll) punojnë shkollat në shuhën shqipe, prandaj, se çfarë kontributi ka dhën don Zef Ramaj pikërisht në këtë drejtim, posaçerisht shkollës shqipe në Stubëll, nuk kemi mundur të mësojmë më saktësisht.

Shihet se don Zefi ishte njeri me një kulturë dhe civilizim evropian, me ndjenja të forta kombëtare e patritike, këmbëngulës për idealet e fesë katolike. Ai ishte kundër traditave shekullore prapanike, njeri komunikativ dhe shumë i afërt me n jerëz të rangjeve të ndryshme. Ka dashur e nderuar me rrepsekt njerëzit, e posaçerisht të afërmit e vet; njeri me cilësi dhe ndjenja të larta humanitare, njeri që ka ndarë drejtësinë ashtu siç duhet - pa dallim kombi e feje, por nuk është pajtuar me pushtetin e kohës, njeri që ka mbrojtur idealet e fesë dhe të kombit, për të cilat ideale edhe ka flijuar jetën si edhe shumë personalitet të tjera të njohura shqiptare siç ishin p.sh. bashkohësit e tij: At Shtjefën Gjeçovi dhe At Fran Lorenci, po ashtu nga Stublla e njëherit shok i shkollës me At Gjeçovin.

Kur thamë të gjitha këto, nuk mund të mos theksoj thënjen e Gjeçovit në "Agimin e qytetnis" kur thotë: "Pa s'kjee bestaar i mirë s'mundesh me kênê as atdhetaar i mirë".

Detyra e gjithë neve është që në të ardhmen të interesohemi e të gjurmojmë nëpër arkive të ndryshme, e posaçerisht nëpër revistat e gazetat e viteve 1900-1914 që janë botuar në vend apo nga emigracioni shqiptar edhe jashtë vendit, në mënyrë që ta ndriçojmë sa më tepër figurën e don Zef ramajt dhe ta vlersojmë peshën e tij në përgjithësi.

Ndriçimin e portretit të don Zeft e bëmë me rastin e 111 vjetorit të lindjës së tij respektivisht 79 - vjetorin e vdekjes.

(Ky shkrim u marrë nga Buletini: "Takimet e Dom Mikelit II (1993-1994) zyra e famullisë në Stubëll 1995, fq. 11-16.)